قرار هست چی رو بررسی کنیم؟
«سیستم» دقیقاً چیست، از چه ساخته می‌شود، و آیا هر مجموعه‌ای را می‌شود سیستم نامید؟
تعریف سیستم
یکی از پایه‌ای‌ترین مفاهیمی که در تحلیل سیستم با آن سروکار داریم، خودِ «سیستم» است. اگر درک‌مان از آن دقیق و عمیق نباشد، کل فرایند تحلیل در ابهام می‌ماند. تعریف رایج و پذیرفته‌شده این است:
سیستم مجموعه‌ای از اجزای مرتبط است که برای رسیدن به هدفی مشخص با هم کار می‌کنند.
سه چیز در این تعریف کلیدی است:
اجزا. هر سیستمی از چند جزء ساخته شده؛ اجزا می‌توانند شیء فیزیکی باشند، آدم، داده، وظیفه یا حتی مفهوم.
رابطه‌ی اجزا. اجزا به‌تنهایی سیستم نمی‌سازند. آنچه به مجموعه انسجام می‌دهد رابطه‌ی بینشان است، چه فیزیکی، چه منطقی، چه اطلاعاتی، چه کنترلی.
هدف. بیشتر سیستم‌ها هدفی دارند که جهت و کار اجزا را تعیین می‌کند. بدون هدف، اجزا شاید اتفاقی کنار هم باشند ولی «سیستم» حساب نمی‌شوند.
یک خودرو مثال ساده‌ای است: موتور و چرخ و فرمان و بقیه‌ی اجزا همه با هم تعامل دارند تا به هدفی مثل «حرکت مؤثر» برسند.
آیا همه‌ی سیستم‌ها هدف دارند؟
در تحلیل سیستم معمولاً سیستم‌ها را هدف‌دار فرض می‌کنیم، ولی این فرض توضیح می‌خواهد.
سیستم‌های طبیعی، مثل منظومه‌ی شمسی یا چرخه‌ی آب، هدفی ندارند که یک عامل آگاه برایشان گذاشته باشد. البته من باور دارم نظم آفرینش را خدا گذاشته؛ ولی در تحلیل سیستم این نظم معمولاً به‌عنوان رابطه‌ی علت و معلولی در معادله‌ها دیده می‌شود، نه به‌عنوان «هدف»، و به جایش می‌گویند رفتار این سیستم‌ها منظم و قابل تحلیل است. برای همین بعضی نظریه‌ها در این موارد هدف را کنار می‌گذارند یا آن را «ناخودآگاه» می‌گیرند.
سیستم‌های انسانی اما ذاتاً هدف‌دار فرض می‌شوند، چون انسان آگاهی و اختیار دارد. وقتی آدمی در یک سازمان یا تیم قرار می‌گیرد، فرض می‌کنیم آن سیستم را برای هدفی ساخته یا برای هدفی در آن مشارکت دارد. منظومه‌ی شمسی هدف آگاهانه‌ای ندارد؛ یک کارخانه دارد، مثلاً تولید کالای باکیفیت.
کوچک‌ترین سیستم
بر اساس همین تعریف، کوچک‌ترین ساختاری که سیستم حساب می‌شود حداقل دو جزء و یک رابطه‌ی میان آن‌هاست. دو نفر در یک اتاق فقط وقتی یک سیستم‌اند که بینشان رابطه‌ای باشد، مثلاً گفتگو یا همکاری. وگرنه اجزای پراکنده‌اند و هیچ عملکرد سیستمی ندارند.
نگاه سیستمی به چه کارمان می‌آید؟
وقتی تعریف سیستم و اجزایش را دقیق بفهمیم، در تحلیل می‌توانیم بدانیم با چه اجزایی طرفیم، ارتباط بینشان را پیدا و مدل‌سازی کنیم، و هدف سیستم را بشناسیم، تحلیل کنیم یا حتی اصلاح کنیم.
| مؤلفه | توضیح |
|---|---|
| سیستم | مجموعه‌ای از اجزای مرتبط برای رسیدن به هدف |
| اجزا | عناصر تشکیل‌دهنده‌ی سیستم |
| روابط | اتصال یا تعامل میان اجزا |
| هدف | مقصد یا عملکرد نهایی سیستم |
مرتبط: 03 تحلیل چیست؟ چرا تحلیل‌گر باید کل‌گرا باشد؟ (حالا که سیستم را شناختیم، ببینیم «تحلیلِ» آن یعنی چه).